خراسان شمالی

خراسان شمالی

استان خراسان شمالی در منتهی‌الیه شمال شرقی ایران، یکی از مناطق محروم و کم‌برخوردار است که کمترین سهم را از اقتصاد ایران و از بودجه دولتی در اختیار داشته و دارد. سال‌ها شهرهای استان زیر سایه خراسان بزرگ و مرکز پرزرق‌وبرق آن، مشهد قرار داشتند، اما بعد از تقسیم خراسان بزرگ، بازهم چیز زیادی، بیشتر از محرومیت به خراسان شمالی نرسید.

منطقه‌ای که به‌شدت مستعد توسعه تجارت است. ۲۸۰ کیلومتر مرز با ترکمنستان، عملا خراسان شمالی را تبدیل به دروازه ورود به آسیای میانه و شرق می‌کند، اما دریغ که این دروازه در ندارد. استانی مرزی که گمرک و بازارچه مرزی ندارد و برخورداری از یکی از این‌ها تبدیل به مطالبه تاریخی مردم آنجا شده است.

مشکلات خراسان شمالی حد و اندازه ندارد، به همین دلیل کشاندن مردم بحران‌زده استان پای صندوق رای تا الان کار چندان دشواری نبوده. تا پیش‌ازاین نامزدهای انتخاباتی روی کمبودهای اظهارمن‌الشمس دست بگذارد و برای رفع‌ورجوع آن وعده‌های سرخرمن می‌دادند، اما تضمینی وجود ندارد که این روند این دوره هم تکرار شود. 

روز دوم اسفند امسال چیزی در حدود ۶۵۰ هزار نفر از شهروندان دارای حق رای در این استان، در معرض انتخاب چهار نماینده قرار خواهند گرفت. در دوره پیشین نرخ مشارکت در انتخابات مجلس دهم، ۷۰ درصد بود و ازاین‌جهت خراسان شمالی در رتبه دهم در کل ایران قرار داشت، اما باید ببینیم این بار چه رکوردی به ثبت خواهد رسید.

در این گزارش تلاش شده، ضمن مرور بیش از ۳۰ شاخص‌ اصلی در بخش‌های جمعیت، سیاست، اقتصاد، جامعه، سلامت و محیط‌زیست و حوادث طبیعی، تصویری واقع‌گرایانه از اولویت‌ها و چالش‌های منطقه‌ای در استان ترسیم شود.


مسایل و اولویت استان در آستانه انتخابات مجلس یازدهم

۱- محرومیت

طبق آمارهای رسمی استان خراسان شمالی یکی از محروم‌ترین مناطق ایران است. سهم این استاد از کل اقتصاد ایران، طبق آخرین آمار حساب‌های فصلی مرکز آمار در سال ۱۳۹۴، کمتر از ۰.۶ درصد است. با این وضعیت این درحالی‌که جمعیت استان کمی بیش از یک درصد جمعیت کل کشور است. معنی ساده این حرف این است که سرانه یک شهروند این استان کمتر از میانگین کشوری است.

این آمار نشان می‌دهد در این منطقه کمتر از متوسط کشوری سرمایه‌گذاری شده و بازدهی واحدهای تولیدی و خدماتی کمتر از میانگین کل ایران است.

در میان ۳۱ استان ایران، خراسان شمالی پنجمین استان با کمترین درآمد استانی در بودجه ۱۳۹۸ است. درآمدی که عمدتا از محل اخذ مالیات تامین می‌شود. از آن‌سو، سهم اعتبارات استان هم تقریبا مشابه درآمدهای استان است و در رده‌بندی کشوری از آخر جدول در رتبه هفتم قرار دارد. این نشان می‌دهد باوجود بی‌توجهی تاریخی به توسعه شمال شرق ایران، همچنان عزم و اراده جدی برای توسعه منطقه و محرومیت‌زدایی از آن وجود ندارد.

بااینکه آمار اشتغال در استان در کل ایران کم‌نظیر (بالاترین نرخ مشارکت اقتصادی در مردان و زنان، بالاترین نسبت اشتغال در سال ۱۳۹۷) است، اما میانگین درآمد خانوار، به‌خصوص در مناطق روستایی به‌شدت پایین است. در عوض نرخ تورم منطقه‌ای بالا است و خطر فقر بخش بزرگی از مردم استان را تهدید می‌کند.

این‌ها همه در حالی است که ظرفیت‌های منطقه‌ای زیادی برای توسعه استان -به‌خصوص در زمینه تجارت- وجود دارد. جذب اعتبارات دولتی و جلب نظر و رضایت سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های استان، بی‌تردید جزو مهم‌ترین اولویت‌های خراسان جنوبی است که از پیش از انقلاب تاکنون همه دولت‌ها پشت گوش انداخته‌اند.

۲- رونق مرزهای استان

استان خراسان شمالی بیش از ۲۸۰ کیلومتر مرز با کشور ترکمنستان دارد، بااین‌همه، در میان تمام استان‌های مرزنشین، تنها استانی که گمرک و بازارچه مرزی ندارد، خراسان شمالی است. سال‌ها است بحث راه‌اندازی بازارچه پرسه‌سو سر زبان‌ها است، به‌گونه‌ای که تبدیل به یک مطالبه اصلی مردم منطقه شده است. جسته‌وگریخته وعده‌هایی برای پیگیری ایجاد بازارچه مرزی در شیروان هم به گوش می‌خورد اما تا الان قول و قرارهایی که نامزدهای انتخاباتی و مسوولان دولتی در سفر به استان داده‌اند به ثمر ننشسته و تحولی در این زمینه اتفاق نیفتاده است.

مهم‌ترین مانع در راه‌اندازی این بازارچه‌ها نبود زیرساخت‌هایی مانند جاده و راه‌آهن است. این کمبودها به حدی است که تا الان کشور ترکمنستان راضی به باز شدن بازارچه مرزی نشده و آن‌طور که سفیر ایران در ترکمنستان روایت می‌کند، به این زودی‌ها هم راضی نمی‌شود.

فراتر از این اما تجارت کم رونق ایران و ترکمنستان عامل دیگری در تاخیر پاسخگویی به این مطالبه است. چنانکه گزارش‌های حکایت از «رونق اندک» بازارچه مرزی اینچه‌برون در استان گلستان دارد؛ بازارچه‌ای که قدمت آن بیش از ۲۵ سال است، اما به تعبیر برخی رسانه‌ها در حال حاضر در آستانه تعطیلی به نظر می‌رسد.

گفته شده در گذشته حجم مبادلات ایران و ترکمنستان به ۵ میلیارد دلار هم رسیده، اما سال گذشته به حدود ۴۰۰ میلیون دلار کاهش یافته است. روشن کردن موتور تجارت خارجی ایران از طریق رفع تحریم‌ها، بهبود روابط با ترکمنستان و البته سرمایه‌گذاری برای توسعه زیرساخت‌های استان ازجمله جاده و راه‌آهن، پیش‌نیازهای رونق مرزهای بی‌رمق خراسان شمالی‌اند.

۳- ریسک بلایای طبیعی

ریسک بلایای طبیعی، از زلزله و سیل گرفته تا رانش زمین در اثر فرسودگی خاک در خراسان شمالی بسیار بالا است.

آخرین زمین‌لرزه قدرتمندی که هنوز اثرات آن پیدا است در تاریخ ۲۴اردیبهشت۱۳۹۶ اتفاق افتاد که بر اساس آمارهای هلال‌احمر (به نقل از سالنامه آماری سال ۱۳۹۶) ۵۴۵ مصدوم به دنبال داشت. این البته به نسبت زلزله بزرگی نبود و خوشبختانه تلفاتی در پی نداشت، اما پیش از آن بارها زلزله مناطق مختلف استان را بالا و پایین کرده است. بر اساس گزارشی که در رسانه‌های ایران منتشرشده، در ۱۰۰ سال گذشته بیش از ۱۳ زمین‌لرزه با بزرگی بیش از ۵.۵ در استان اتفاق افتاده است.

خراسان شمالی از سیل هم در امان نیست، چنانکه مثال آخری سیل فروردین  ۹۸است. اگرچه خسارت‌های خراسان شمالی به نسبت گلستان و لرستان و خوزستان چندان زیاد به نظر نمی‌رسید، اما به نسبت اقتصاد و بودجه استان رقم قابل‌ملاحظه‌ای بود. خسارت‌های سیل نوروز ۱۳۹۸ در استان خراسان شمالی بیش از ۷۱۵ میلیارد تومان برآورد شده است. این رقم ۶۰ درصد بیشتر از کل بودجه استانی خراسان شمالی در سال ۹۸ است.

۴- مشکلات کشاورزان

بر اساس آمار آخرین سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵، بیش از ۴۰ درصد مردم استان در مناطق روستایی زندگی می‌کردند. این پنجمین نرخ بزرگ روستانشینی در سراسر ایران است.

بزرگ‌تر مشکل روستانشینان این استان، مشکلات مالی و معیشتی و فقر است، چنانکه آمارهای رسمی نشان می‌دهند، میانگین درآمدی خانوارهای روستانشین در سال ۱۳۹۶ در رتبه ۲۸ کشوری قرار دارد؛ یعنی از آخر چهارم.

به‌جز این مشکلات خشک‌سالی و کمبود منابع آبی هم مزید بر علت است. از یک‌سو طبق آمار مرکز ملی خشک‌سالی ایران در اردیبهشت ۱۳۹۸ حدود ۷۰ درصد مساحت استان گرفتار درجه‌های مختلف خشک‌سالی است. از سوی دیگر استفاده بی‌رویه از منابع آبی و حفر چاه‌های غیرمجاز هم مزید بر علت شده تا زندگی و معیشت اهالی استان، به‌خصوص کشاورزان با تهدید کم‌آبی روبه‌رو شود.

از سوی دیگر تداوم انواع بلایای طبیعی از زلزله گرفته تا سیل و رانش زمین، عملا میزان تاب‌آوری روستاهای استان را برای تحمل بحران پایین آورده است.

بحران اقتصادی یک سال اخیر، آخرین چیزی است که ممکن بود روستاهای استان خراسان شمالی نیاز داشته باشند؛ بحرانی که می‌توان آن را به تیر خلاص بر پیکره بی‌رمق اقتصاد روستایی استان تعبیر کرد.

بی‌تردید رسیدگی به مشکلات روستایی و عشایری خراسان شمالی جزو اولویت‌های مهم منطقه‌ای است.

۵- کودک‌همسری

خراسان شمالی دومین رکورددار کودک‌همسری در سراسر ایران است. طبق آمار ثبت احوال ایران در سال ۱۳۹۶ خراسان شمالی با نرخ ۱۳ درصدی ازدواج دختران زیر ۱۵ سال در مقام دوم در کل ایران قرار دارد؛ یعنی به ازای هر ۱۰۰ ازدواج ثبت‌شده در استان، در ۱۳ مورد سن عروس کمتر از ۱۵ سال بوده است.

این وضعیت علاوه بر فشار جسمی و روحی به دختران کم‌سن‌وسال افزایش ناپایداری‌های اجتماعی را هم به دنبال دارد.

قطعا ایجاد سازوکاری برای مهار بحران کودک‌همسری، یکی از اولویت‌های مهم اجتماعی ایران و مناطقی است که ازدواج دختران کم سن و سال در آن‌ها رواج دارد. خراسان شمالی یکی از بحرانی‌ترین این مناطق است که باید هر چه سریع‌تر برای رفع‌ورجوع آن برنامه‌ای کارآمد تدوین و اجرا شود.


شاخص‌های استانی

۱- جمعیت

برآورد جمعیت در سال ۱۳۹۸: ۸۹۲ هزار نفر – رتبه کشوری: ۲۷
نرخ شهرنشینی: ۵۸ درصد – رتبه کشوری: ۲۷
نرخ روستانشینی: ۴۲ درصد – رتبه کشوری: ۵
وضعیت مهاجرت: مهاجرفرست
نرخ مهاجرپذیری: ۵.۷ درصد
نرخ مهاجرفرستی: ۷.۵ درصد

۲- سیاست

تعداد نمایندگان مجلس: ۴ نماینده
تعداد نمایندگان زن: صفر
نرخ مشارکت در انتخابات مجلس پیشین: ۶۷.۹ درصد – رتبه کشوری:‌ ۱۰

۳- اقتصاد:

سهم از تولید ناخالص داخلی در سال ۱۳۹۴: ۰.۵۹ درصد – رتبه کشوری: ۳۰
سهم از تولید ناخالص داخلی (بدون نفت) در سال ۱۳۹۴: ۰.۶۵ درصد – رتبه کشوری: ۲۸
درآمدهای استان در بودجه ۱۳۹۸: ۴۰۸ میلیارد تومان – رتبه کشوری: ۲۷
سرانه بودجه استانی در سال ۱۳۹۸: ۵۱۱ هزار تومان به ازای هر نفر – رتبه کشوری: ۷
میانگین درآمد خانوار شهری در سال ۱۳۹۶: ۲،۶۳۵،۵۹۲ تومان در ماه – رتبه کشوری: ۱۷
میانگین درآمد خانوار روستایی در سال ۱۳۹۶: ۱،۲۲۰،۶۵۰ تومان در ماه – رتبه کشوری: ۲۸
میانگین هزینه خانوار شهری در سال ۱۳۹۶: ۲،۲۴۰،۴۲۵ تومان در ماه – رتبه کشوری: ۱۸
میانگین هزینه خانوار روستایی در سال ۱۳۹۶: ۱،۱۷۱،۶۰۸ تومان در ماه – رتبه کشوری: ۲۸
سهم غذا از سبد خانوار: ۳۴ درصد – رتبه کشوری: ۹
تورم دوازده‌ماهه سال ۱۳۹۷: ۳۰.۵ درصد – رتبه کشوری: ۵
تورم دوازده‌ماهه مواد غذایی در سال ۱۳۹۷: ۳۷.۵ درصد – رتبه کشوری: ۱۵

۴- جامعه:

نرخ بیکاری: ۱۰.۴ درصد- رتبه کشوری: ۲۲
نرخ مشارکت اقتصادی: ۴۴.۹ درصد – رتبه کشوری: ۱
نرخ مشارکت اقتصادی زنان: ۲۴.۷ درصد- رتبه کشوری: ۱
نسبت اشتغال: ۴۰.۲ – رتبه کشوری: ۱
نرخ فقر در سال ۱۳۹۵: ۱۶ درصد – رتبه کشوری: ۱۷
نسبت طلاق به ازدواج: ۲۲ درصد – رتبه کشوری: ۲۳
نرخ ازدواج دختران زیر ۱۵ سال در سال ۱۳۹۶: ۱۲.۵ درصد – رتبه کشوری: ۲
نرخ بازداشت‌شدگان مواد مخدر در سال ۱۳۹۶: ۳۰۹ در ۱۰۰ هزار نفر – رتبه کشوری: ۲۳

۵- سلامت

پزشک به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر: ۶۵ نفر – رتبه کشوری: ۱۴ (شاغل در دانشگاه‌های علوم پزشکی)
تخت بیمارستانی به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر: ۱۶۱ تخت – رتبه کشوری: ۲۴

۶- محیط‌زیست و حوادث طبیعی

تعداد زلزله در سال ۹۶۱۳: ۵ مورد با ۵۴۵ مصدوم – رتبه کشوری:‌ ۱۵
تعداد سیل در سال ۱۳۹۶: ۸ سیل با ۵ مصدوم – رتبه کشوری: ۲۱
سایر حوادث نیازمند امداد در سال ۱۳۹۶: ۹۵۱ مورد – رتبه کشوری: ۱۱
(شامل برف، کولاک، رانش زمین، ریزش آوار، صاعقه، طوفان، گردوغبار، کوهستان و حوادث هوایی، کارگاهی، کوهستان و هوایی)
درصد مساحت خشک‌سالی ده‌ساله (با درجه‌های مختلف) در اردیبهشت ۱۳۹۸: ۶۹ درصد – رتبه کشوری: ۱۹